Zašto lišće mijenja boju u jesen? Fascinantna nauka iza čarobnih jesenjih pejzaža
Dok jesen donosi prelijepe nijanse crvene i žute boje u naše krajeve, iza ove čarobne transformacije krije se vrlo zanimljiv i složen hemijski proces u prirodi.
Prepustite prirodi da ublaži početak hladnog vremena pravom zlatnom postavom. U zamjenu za crvene uši i hladne dane, s dolaskom jeseni dobijamo prizor za pamćenje: vatrenocrveno, zlatnožuto, pa čak i tamnoljubičasto lišće. Zavisno od regije u kojoj živite, listopadno drveće počinje da mijenja svoje zeleno ljetno ruho za toplu paletu boja od kraja septembra pa sve do novembra.
Iako zbog promjene boja krajolik izgleda kao pravo umjetničko djelo, naučni proces koji stoji iza toga znatno je složeniji od običnog nanošenja četkicom. Pa, zašto lišće tačno mijenja boju u jesen? I šta zapravo određuje paletu boja ili vrhunac jesenjeg rumenila u nekom području?
Nestanak hlorofila
Koliko god magično izgledala, transformacija iz jarko zelene u živopisne nijanse crvene, narandžaste, žute – i na kraju smeđe – svodi se na jednostavno naučno objašnjenje. Umjesto da u jesen magično “poprime” narandžastu i žutu boju, ovi pigmenti zapravo samo postaju vidljivi zbog odsustva hlorofila, spoja potaknutog sunčevom svjetlošću koji se tokom ljeta prikazuje kao zelena boja. Zamislite to poput vlasi kose izbijeljenih na suncu koje blijede kako temperature padaju i sunce se povlači, čime do izražaja dolaze osnovne smeđe i bakarne nijanse.
Šume naše planete nemaju potrebu za satovima ili vještačkim pomicanjem vremena, ali ipak posjeduju unutrašnji sat koji potiče razgradnju proizvodnje hlorofila, omogućavajući žutoj i, ubrzo nakon nje, narandžastoj boji da stupe na glavnu scenu. Prva boja potiče od pigmenata koji se zovu ksantofili, dok narandžasta dolazi od karotena, istog spoja koji mrkvama daje njihovu prepoznatljivu jarku boju. Ksantofili i karoteni, kao dvije vrste karotenoida, izlaze iz sjene hlorofila i označavaju prvu fazu jesenjeg šarenila.
Receptura za ljubičastu i crvenu boju
Za razliku od svjetlijih tonova koji su sve vrijeme bili skriveni u lišću, živopisni draguljasti tonovi koje s nestrpljenjem iščekujemo zapravo predstavljaju svježe stvorene jesenje darove. Ovi bogati crveni i ljubičasti tonovi potiču od antocijana, pigmenata koji nastaju u jesen kada se šećer zadrži i zarobi unutar listova.
Kako večeri postaju hladnije, žilice koje provode sok kroz list počinju da se sužavaju. U isto vrijeme, sunčani jesenji dani pumpaju glukozu u list putem fotosinteze. Kako se ovi šećeri nakupljaju, oni stvaraju antocijane, koji u zavisnosti od kiselosti biljnog soka naginju više ka jarko crvenoj ili magenti.
Sezonski uslovi mogu pokrenuti promjenu boja, ali genetski kod drveta određuje da li ono uopšte može proizvesti ove dublje nijanse. Dok vrste poput šećernog javora, drijena i ambera imaju veće šanse da razviju crvenkasto-ljubičasto lišće, većina listopadnog drveća dostiže samo žute ili zlatne tonove.
Smeđa boja prije nego što sve opadne
Jednom kada u listu nestane hlorofila, karotenoida i antocijana, on dolazi do samog kraja svog životnog ciklusa. Ljudskom oku ova završna faza jesenje evolucije donosi zagasito smeđu boju, koju uzrokuju otpadni spojevi zvani tanini – iste hemikalije koje crvenom vinu daju onaj suhi završni ukus.
Prije nego što odbaci mrtvo lišće, drvo formira tanak sloj ćelija u bazi svake peteljke kako bi se zaštitilo i zatvorilo pred zimu. Ovaj proces, koji se naziva apscisa, presijeca veze i oslobađa listove, šaljući ih da lebde prema tlu gdje se razgrađuju i obogaćuju tlo hranjivim tvarima za iduće proljeće.
